İzmir ili Basmane semti Hurşidiye Mahallesi 1296 sokak No:9 da bulunan cami H 1252 / M 1842 yılında yapılmış olup banisi EVLİYAZADE AİLESİDİR. Mescit avlu kapısı üzerindeki kitabesine göre İzmir’de meydana gelen bir yangında tamamen yanmış ve 1842 yılında Evliyazade tarafından yeniden inşa edilmiştir.
Akıncı Mahallesinde, 1296 sokak 9 numarada yer almaktadır. Oldukça ciddi müdahalelere maruz kalan Evliyazade Camii kuzeyinde yer alan küçük avlusu ile halen ibadete açık olup hizmet vermektedir. Yapıya batı cephede yer alan avlu girişi ile ulaşılmaktadır. Avlunun doğu kanadına caminin kuzey duvarını da kapsayacak şekilde betonarme müştemilat inşa edilmiştir. Kuzeyinde musluk tarzında abdest alma yeri bulunmaktadır. Hemen yanında ise iki adet mezar yer alır .
Avlu girişinin güneyinde bulunan iki yönlü betonarme merdiven, avlu duvarının üzerine yerleştirilen açık ezan okuma yeri olarak düzenlenmiş şerefe tarzındaki kuruluşa ulaşmaktadır. Sonradan inşa edilen betonarme yapılarla tamamen kapatılan yapının kuzey cephesi iki adet pencere ve ortada yer alan harim giriş aralığına sahiptir. Yuvarlak kemerli olduğu anlaşılan kapı ve pencere açıklıkları muhtemelen sonraki onarımlarda, kemer açıklığı doldurularak dikdörtgen bir şemaya dönüştürülmüştür. Beş kenarlı harim asimetrik bir plan şemasına sahiptir.
Yapı ile ilgili Vakıflar Genel Müdürlüğü Abide ve Yapı İşleri Dairesince düzenlenen 1972 yılında hazırlanmış Abide ve Eski Eser Fişinde verilen bilgiler son derece önemlidir. Öncelikle mescid olarak adlandırılan yapının, İzmir’de vuku bulan bir yangın felaketinden sonra Evliyazade tarafından H. 1252 / M. 1842 yılında tekrar inşa ettirildiği anlaşılmaktadır. Merdivenle çıkılan harim katının altında bir bodrum katı olduğu, kubbenin sekizgen kasnağa oturduğu ve harimin asimetrik planlı olduğu ifade edilmektedir. Verilen bilgilere göre beden duvarları 55 cm. kalınlığında olup taş ve tuğla malzeme ile karışık inşa edilmiştir. Harime yuvarlak kemerli bir kapıdan girildiği ve kapının pervaz ve sövelerinin taş malzemeli olduğu ifade edilmektedir. Mihrabın sade olduğu, harimin kuzeyinde araları bursa kemerli düzenlemeye sahip iki sütunla desteklenen kadınlar mahfili bulunduğu belirtilmektedir.
Avlu girişi üzerinde yerleştirilmiş 2 sütun halinde düzenlenmiş 11 satırlık kitabe levhası, edebi ve şiirsel bir anlatımla yapının hikâyesini anlatmaktadır. 1972 tarihli eski eser fişinde kitabenin okunuşu ve tercümesi şu şekilde verilmiştir:
Kitabenin okunuÅŸu:
Tealâllah zehi hayrat ruh efzayı canperver - olur envarı taatı ibadullahı icrada
Dil-i aşık gibi yanmıştı Izmir’in harikinde - bina itti bu mescidi yeniden Evliyazade
Ki Hacı Mustafa Ağa hayrı endiş sahibi rey - kise edip (okunamadı) tecdidi muvaffak oldu bünyede
Acep dilkeş bina olmuş mübarek mabedi âli – misali nakşa bak levhi dildir arşı alâda
Ne ziba beyt çok Pakize tarh-ı dilnişin oldu - suzuşan-ı ilahi demledem reşk itti bâlâda
Malaikde cemaat olsa anda hiç acipmi bu - bu beyti kudsiyan hürmette Kâbedir alelâde
Müezzin bülbül asa eyledikçe nağne-i feryat – açılır gül gibi gönlü cemaatin musallada
Muvaffak olduğundan ibadetgahı inşaya – muin olsun umurunda seraser Hak Taalâ da
Mesvan olup riyadan cümle hayratı-ü âmâli - ola makbul ihsanı anın hep nezdi mevlada
Mezid-i ömür ola evlâdı ensabiyle bilcümle – nice hayratı baki kala anın dar-ı dünyada
Bina ittikte itmamın dedim tarihini ferdi - bu mescidi ne dilber itti inşa Evliyazade
Fi sene 1258
Kitabede verilen 1258 yılı ile eski eser fişi üzerinde ifade edilen 1252 yılı çelişkilidir. Kitabenin aslı da incelendiğinde inşa tarihinin 1258 olduğu eski eser fişine yanlışlıkla 1252 yazıldığı söylenebilir. 1258 yılının miladi karşılığı 1842 olup bu tarih eski eser fişinde doğru verilmiştir.
Kitabenin meali:
Allah katında bu güzel hayrat, tanrı kulları ibadet ederken onların ruhlarını besleyen ve tazelendiren nur olur. İzmir yangınında âşık gönlü gibi yanmış olan bu mescidi Evliyazade yeniden bina etti. Ki hayır düşünen görüş sahibi Hacı Mustafa Ağa para vererek temeli yenilemeğe muvaffak oldu. Kutsal yüce mabet olmuşçasına, harikulâde cazip binanın, arşı âlâda gönül levhası olan süsleme örneğine bak. Lâtif süsleme deseninin çok sadeliği ile ne güzel mesken oldu ki yukarıdaki ilâhi melekler zaman zaman kıskandılar. Mescitte meleklerin cemaat olması bile şaşılacak şey olmayıp bu melekler evi adet olduğu üzere saygı gösterilen kabedir .
KAYNAK: HARUN ÃœRER ( Ä°ZMÄ°R KENT MERKEZÄ°NDEKÄ° CAMÄ° VE MESCÄ°TLER)
FOTOÄžRAFLAR: EROL ÅžAÅžMAZ
CAM%C4%B0%C4%B0%202.jpg)
