Berberzâde Küçük Hacı Mehmed Ağa Medresesi – (Konak Merkez)
Cami Atik Mahallesi’nden Berberzâde Hacı Mehmed Efendi, “Küçük Hacı Mehmed” veya “Molla Küçük Mehmed” ismiyle meşhur olup Berberzâde Mustafa b. Osman’ın oğludur.
On sekizinci yüzyıl ortalarında kurduğu medrese ve mekteplerle İzmir’in her seviyedeki eğitim faaliyetlerine katkı sunmuş hayırsever kişilerden biridir. Bu yapılar için hazırlatmış olduğu vakfiyesi 28 Cemaziyelahir 1165 (13 Mayıs 1752) tarihlidir.
Berberzâde Küçük Hacı Mehmed ismiyle şöhret bulmuş medresesi Cami Atik Mahallesi’nde sonradan Natırzâde Camii adıyla da anılacak olan el-Hac Yusuf Camii’nin karşısındaydı.
Müceddeden bina edilen medresede dokuz talebe hücresi olup buradaki her bir talebeye günlük üçer akçe, müderrise on beş akçe vazife ayrılmıştı. Medresede sakin talebelerin evli olmamasını ve ticaretle iştiğal etmemesini şart koşan Mehmed Efendi, buradaki müderrisliği evladından âlim ve salih olanlara meşrut kıldı. Vakfiye metninde medreseye dair kayıt şu şekildedir.
“Cami Atik Mahallesi’nde el-Hac Yusuf Cami-i şerîfi karşısında vâki müceddeden binâ eylediğim medrese derûnunda dokuz aded hücrenin her bir hücresinde sâkin talebe-i ulûma yevmî üçer akçeverile ve hücerât-ı mezkûrelerde sâkin olan talebe müteehhil (evli) olmaya ve dükkân ehli olmaya ve medrese-i mezkûrenin müderrisine yevmî on beş akçe verile ve evlâdımın alem ve aslâhı batnen bade batnin ile’l-inkırâz medrese-i mezkûrede müderris olup vazîfe-i mezkûreye mutasarrıf olalar.”
Berberzâde Mehmed Efendi, Cami Atik Mahallesi’nde inşa ettiği medreseden ayrı olarak Kasap Hızır Mahallesi’ndeki Sabiha Hoca Medresesi dâhiline üç talebe hücresi inşa ettirdi. 1752 yılındaki aynı vakfiyede buradaki talebe hücreleri; “Kasap Hızır Mahallesi’nde vâki Sabiha Hoca nâm hatun medresesinde müceddeden kendim binâ ve vakıf eylediğim üç kıta hücrede sâkin talebeye beher hücreye ikişer akçeden yevmî altı akçe vazife verile” şeklinde yer almaktadır.
Nitekim İzmir’e ait vakıf esas kayıtlarında “Kasap Hızır Mahallesi’nde Sağarlızâde Hüseyin Efendi Camii-i şerifi ve medresesi ittisalinde Küçük Hacı Mehmed medresesi” şeklinde kayıt mevcuttur. Bu kayda nazaran Sabiha Hoca Medresesi yerine sonraki dönemde Sağarlızâde Medresesi inşa edilmiş olmalıdır.
Cami Atik Mahallesi’nde Berberzâde Ahmed Ağa Camii’ne bitişik bir bina vakfeden Berberzâde Mehmed Efendi, Yağcılar Çarşısı’ndaki dükkânlarının üzerine de bir sıbyan mektebi bina ettirdi. Mektebe salih bir kimsenin muallim tayin edilip yevmî dört akçe vazife almasını istedi. Aynı şekilde Hatuniye Mahallesi’nde yer alan Abdullah Efendi Camii’nin karşısına bir sıbyan mektebi daha yaptırdı ve burada muallim olan zata diğer mektepteki gibi yevmî dört akçe vazife belirledi.
Tevcihat atamalarından takip edilebildiği kadarıyla Berberzâde Küçük Mehmed Medresesi’nin müderrisliği uzun müddet bâni Mehmed Efendi tarafından gerçekleştirildi. Nitekim medreseye dair tespit edebildiğimiz 1751 yılı sonlarına ait ilk atama kaydında Mehmed Efendi’nin müderrisliği evvela nefsine, sonra da evladına şart kıldığı ve medresede bila berat müderris olduğu belirtilerek kendisine mücedded berât tevcih edildiği yer almaktadır.
Aynı sene Ahmed Ağa Camii’ne bitişik olarak bina ettiği mektebin muallimi Mustafa vefat edince bu görev Hafız Ahmed b. Mehmed’e tevcih edildi.355 1756 yılı başlarında ise Pirinç Pazarı’nda bina ettiği muallimhânede muallim-i sıbyan olan Hafız Ahmed’e berat verildiği kayıtlıdır.
Bâni Mehmed Efendi, 1764 yılı yazında medresedenin müderrisliğini kendi hüsnü rızasıyla oğlu Hacı Mustafa Halife’ye bıraktı ancak bu tarihten ne kadar sonra vefat ettiği bilinmemektedir. Mustafa Efendi’nin babasından sonra burada en az on yıl daha müderrislik yaptığı,1774 yılında beratının tecdidinden anlaşılmaktadır.
On dokuzuncu yüzyıla gelindiğinde Berberzâde Mehmed Efendi’nin yaptırdığı medresenin gelirleri azaldı. Torunlarından Mehmed Emin Efendi bu maksatla 28 Rebiülevvel 1245 (25 Kasım 1829) tarihli vakfiyesiyle medresenin giderleri için yeni mülkler vakfederek giderler için kaynak oluşturmaya çalıştı. Vakfiyedeki kayda nazaran denizden doldurarak vakfettiği sahildeki arsanın kira gelirini beşe ayırdı ve bunlardan birini medrese müderrisine, ikisini medresede bulunan dokuz hücredeki talebelere tahsisetti.
Evkâf muhasebe kayıtlarında, medresenin ismi “Berberzâde elHac Mehmed Ağa Medresesi” olarak kayıtlıdır. 1254-1265 senesi arasındaki on iki yıllık süre zarfına ait bu kayıtlarda vakfı gelirleri ve harcama kalemleri görülebilmektedir. Kayıtlardan medresenin müderrislik vazifesi için yıllık 45 kuruştan on iki sene için 540 kuruş harcama yapıldığı anlaşılmaktadır. Aynı dönem için medresenin dokuz adet hücresindeki talebelere senelik 181 kuruştan on iki senede 2172 kuruş masraf kaydedilmiştir. Vakfın bu dönemdeki oniki yıllık toplam geliri 17.204 kuruş, giderleri ise 16.152 kuruştur.
Cami Atik Mahallesi’ndeki Berberzâde Medresesi Osmanlı’nın son dönemine kadar ayakta kaldı. On dokuzuncu yüzyıl sonlarında “Berberzâde Hacı Mehmed b. Mustafa Medresesi’ne” yevmî on beş akçeyle el-Hac Mustafa’nın oğlu Hafız Abdullah Fevzi Efendi tayin edildi.360 Yaklaşık yirmi sekiz sene kadar burada müderrislik yapan Hafız Abdullah Efendi’nin vefatını müteakip 1919 senesi ortalarında medresenin müderrisliğine son olarak Hafız Mustafa Safvet Efendi getirildi.
KAYNAK: OSMANLI DÖNEMİ İZMİR MEDRESE VE KÜTÜPHANELERİ ( Yasin TAŞ )
CAM%C4%B0%C4%B0%202.jpg)
