İzmir’in Aliağa ilçesi Güzelhisar Mahallesi’nde bulunan Balaban Paşa Camii tam 7 asra tanıklık etmektedir. Yazılı kaynaklara göre; Saruhan Beyliği döneminden kalma tarihi Balaban Paşa Camii bir zamanlar aynı çatı altında bir bölümü kilise, diğer bir bölümü ise cami olarak kullanılan; Güzelhisar sakinlerinin ifadesiyle hoşgörü ve birlikteliğin en güzel örneğini sergileyen tarihi camii Aliağa Belediyesi tarafından A’dan Z’ye elden geçirilmiştir. Aliağa Belediyesi’nin üstlendiği ve yaklaşık 6 aydır süren restorasyon çalışmalarının tamamlanması ile birlikte tarihi cami vatandaşın hizmetine girecek.
HOŞGÖRÜ VE BİRLİKTELİĞİN SİMGESİ
Yazılı kaynaklara göre; bir zamanlar aynı çatı altında bir bölümü kilise, diğer bir bölümü ise cami olarak kullanılan; Güzelhisar sakinlerinin ifadesiyle hoşgörü ve birlikteliğin en güzel örneğini sergileyen tarihi camii Aliağa Belediyesi tarafından A’dan Z’ye elden geçiriliyor. İlgisizlik ve bakımsızlık yüzünden her geçen yıl biraz daha tahrip olan tarihi caminin minaresi 2015 yılında yaşanan şiddetli fırtınada yıkılmıştı. Minarenin yıkılmasıyla birlikte İzmir Valiliği’nden gerekli izinleri alan Aliağa Belediyesi, caminin aslına uygun bir şekilde restore edilmesi için kolları sıvadı.
Yapı tarzı taş, çatısı ise ahşap üzerine kiremit kaplı olan, özellikle ahşap süslemeli kürsü ve minberi ile farklı bir ambiyansa sahip olan Balaban Paşa Cami’nin avlusunda bir de Hazire bulunuyor. Hazirede görenleri kendine hayran bırakan abidevi mezar taşları yer alıyor. Osmanlı dönemine ait olan tarihi mezar taşları arasında hasar görmüş, yerinden sökülmüş olanlarda restorasyon çalışmaları kapsamında elden geçirildi.
Balaban Paşa'nın kim olduğuyla alakalı bilgiler kesin değildir çünkü birçok Balaban Paşa'dan bahsetmek mümkündür. Caminin kitabesi yoktur. Köylülere göre Balaban Paşa, Saruhanoğulları Beyliği döneminde Güzelhisar'ı fetheden komutanın ismidir. Eskiyen Balaban Paşa Cami’si köylülerin yardımı ile 1959 yılında onarılmış ve eğreti bir kitabe üzerine tarihi kazınmıştır, doğudaki son cemaat yerinin üzerindeki kitabe okunabilir. Caminin kuzey yönünde hazire duvarında lahit veya benzeri bir çıkıntı bulunmakta. Ayrıca batı yönünde son cemaat yerinde Roma dönemine ait olma ihtimali yüksek bir lahit inşaat elemanı olarak kullanılmış.
Minaresi bakımsızlıktan fırtınaya dayanamayarak 2015 de yıkılmış, Aliğa Belediyesi tarafından 2017 yılında gerçekleştirilen restorasyon ile eski ihtişamına kavuşmuştur. Saruhanoğlulları'ndan önce Kilise olduğu ve camiye çevrilmiş olduğu düşünülmektedir. Caminin bir zamanlar hem kilise hem de cami olarak ortak kullanıldığı da iddia edilmektedir. Altta yer alan fotoğrafta son cemaat yerinin en doğusunda yer alan girişin üzerinde bulunan Yunanca kitabe görülebilir. Tercümesinin yapılıp yapılmadığını bilmiyorum, belki de daha önce sıva altında idi restorasyon sırasında ortaya çıktı. Yunanca metnin üzeri beyaz boya ile boyanmış. Köyün ve caminin tarihi açısından önemli bilgiler içerebilir.
Balaban Camii'nde ilginç bir nokta ise yapımda kullanılmış bir kısmı devşirme olan taşlarda yer alan geometrik şekiller, desenler ile çiçek kabartmalarıdır. Bu çiçek kabartmalarından bazıları hazirede yer alan mezar taşları üzerinde de yer almaktadır. İlginç olan bir diğer konu ise yine devşirme taşlar ile bazı mezar taşlarında yer alan Davud Yıldızı motifleridir. Davud Yıldızı motifi Aliğa Camii haziresinde iki mezarda kullanılmıştır. Davud Yıldızı sadece Yahudi inancına ait bir simge değildir. Diğer bir adı Mühr-ü Süleyman (Süleyman Mührü) olan motif geçmişte müslümanlar tarafından mezar taşlarından camilere bir çok alanda kullanılmıştır. Örnek vermek gerekirse Barbaros Hayrettin'in sancağında, Manisa'da yer alan Saruhanoğulları dönemine ait Ulu Cami'nin girişinde yine aynı motif kullanılmıştır. Bu motifi yalnızca Yahudilik veya Masonlukla vs. bağdaştırmak anlamsızdır. Anadolu Selçuklu Devleti döneminde yaygın bir şekilde kullanılmıştır. Hangi amaçla ne için kullanıldıkları anlaşılmayan bu devşirme elemanlar, gelişi güzel hem caminin duvarlarında hem de hazirenin duvarlarında kullanılmış.
Araştırmacı Yazar Cevat Yıldırım'a göre köyde yaklaşık 1600 adet tarihi mezar taşı bulunmaktadır. Yine Cevat Yıldırım mezar taşlarının bir kısmının çalındığını iddia etmektedir. Balaban Paşa Camii haziresinde yer alan mezar taşları adeta açık hava müzesi gibi. Bu hazirede sütun biçimli sadece bir tane mezar taşı vardır, onun da Balaban Paşa'nın hazinedarına ait olduğu söylenmekte ise de elde kanıt yoktur.
KAYNAKÇA;
1-Güzelhisar (Aliağa Çevresi İle Birlikte) adlı kitap. Yazar Cevat Yıldırım. 2017.
2-Osmanlı Tarihi adlı kitap. Yazar Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, 2003.
3-ALÄ°AÄžA YEREL GAZETESÄ°
CAM%C4%B0%C4%B0%202.jpg)
